Ziekte van Cushing

De ziekte van Cushing is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij oudere honden. De bijnieren produceren te veel cortisol, wat leidt tot een breed scala aan symptomen die de kwaliteit van leven ernstig kunnen beïnvloeden.

Wat is de ziekte van Cushing?

De ziekte van Cushing, ook bekend als hyperadrenocorticisme, is een aandoening waarbij de bijnieren — twee kleine klieren boven op de nieren — chronisch te veel van het hormoon cortisol produceren. Cortisol is het zogeheten "stresshormoon" en speelt een belangrijke rol bij het reguleren van de stofwisseling, het immuunsysteem, de bloedsuikerspiegel en de ontstekingsreactie van het lichaam. Een teveel aan cortisol verstoort talloze lichaamsprocessen.

De ziekte van Cushing komt vooral voor bij honden van middelbare leeftijd en ouder, doorgaans vanaf zes jaar. Bepaalde rassen zijn gevoeliger, waaronder de Poedel, Teckel, Boston Terrier, Boxer en diverse Terriërrassen.

Oorzaken van de ziekte van Cushing

Er zijn drie vormen van de ziekte van Cushing bij honden:

Hypofyse-afhankelijk (PDH): Dit is veruit de meest voorkomende vorm en verantwoordelijk voor ongeveer 80-85% van de gevallen. Een (meestal goedaardige) tumor in de hypofyse, een kleine klier aan de basis van de hersenen, produceert te veel ACTH (adrenocorticotroop hormoon). Dit hormoon stimuleert de bijnieren om overmatig cortisol aan te maken.

Bijniertumor: In 15-20% van de gevallen is een tumor in een van de bijnieren zelf de oorzaak. Deze tumor produceert ongecontroleerd cortisol, onafhankelijk van de hypofyse. Deze tumoren kunnen zowel goedaardig (adenoom) als kwaadaardig (carcinoom) zijn.

Iatrogeen: Deze vorm ontstaat door langdurig gebruik van corticosteroïden (zoals prednison) als medicatie. Het lichaam krijgt van buitenaf zo veel cortisol toegediend dat het dezelfde effecten heeft als overproductie door het lichaam zelf. Deze vorm verdwijnt wanneer de medicatie geleidelijk wordt afgebouwd.

Symptomen van de ziekte van Cushing

De symptomen ontwikkelen zich geleidelijk en worden vaak in eerste instantie toegeschreven aan veroudering. De meest kenmerkende symptomen zijn:

Overmatig drinken en plassen (polydipsie en polyurie): Dit is vaak het eerste dat eigenaars opvalt. Honden drinken aanzienlijk meer water dan normaal en moeten vaker naar buiten om te plassen. Ongelukjes in huis bij een eerder zindelijke hond zijn niet ongewoon.

Toegenomen eetlust (polyfagie): Honden met Cushing zijn vaak hongerig en bedelen voortdurend om eten.

Opgezette buik (potbelly): Een typisch dikke, hangende buik ontstaat door vetophoping in de buikholte en verzwakking van de buikspieren door het teveel aan cortisol.

Haaruitval en huidproblemen: Symmetrische haaruitval over het lichaam (met uitzondering van de kop en poten), dunne huid, terugkerende huidinfecties, en trage wondgenezing zijn veelvoorkomend. De huid kan ook donker verkleuren en kalkafzettingen vertonen.

Spierzwakte en lethargie: Honden worden minder actief, hijgen meer en hebben moeite met traplopen of springen.

Overig: Terugkerende urineweginfecties, verminderde vruchtbaarheid en een verhoogd risico op diabetes mellitus en bloedstolsels (trombose).

Diagnose

De diagnose van de ziekte van Cushing is complex en vereist meerdere tests, omdat geen enkele test op zichzelf een definitieve diagnose kan stellen:

Basisbloed- en urineonderzoek: Routine bloedonderzoek kan verhoogde leverenzymen (met name alkalische fosfatase), verhoogde cholesterol en glucose, en een verdund urine tonen. Deze bevindingen zijn suggestief, maar niet diagnostisch.

Urine cortisol/creatinine ratio: Een verhoogde ratio in de ochtendurine is een goede screeningstest. Een normale waarde sluit Cushing vrijwel uit, maar een verhoogde waarde bewijst het niet definitief.

Lage-dosis dexamethason suppressietest (LDDS): Dit is de meest gebruikte diagnostische test. De hond krijgt een lage dosis dexamethason ingespoten, waarna na vier en acht uur het cortisol in het bloed wordt gemeten. Bij een gezonde hond onderdrukt dexamethason de cortisolproductie; bij Cushing blijft het cortisol verhoogd.

ACTH-stimulatietest: Hierbij wordt synthetisch ACTH toegediend en wordt gemeten hoe sterk de bijnieren reageren. Een overdreven reactie wijst op Cushing. Deze test is met name nuttig om iatrogeen Cushing vast te stellen en om de behandeling te monitoren.

Echografie van de buik: Een echo kan vergrote bijnieren aantonen (bij PDH zijn beide bijnieren vergroot) of een bijniertumor zichtbaar maken.

MRI of CT-scan: Bij verdenking op een hypofysetumor kan beeldvorming van de hersenen nuttig zijn.

Behandeling

De behandeling hangt af van het type Cushing:

Trilostane (Vetoryl): Dit is het meest voorgeschreven medicijn voor zowel hypofyse-afhankelijk als bijniertumor-gerelateerd Cushing. Het remt de productie van cortisol in de bijnieren. De dosering moet zorgvuldig worden ingesteld en regelmatig worden gecontroleerd met ACTH-stimulatietesten.

Mitotane (Lysodren): Dit oudere medicijn vernietigt selectief een deel van de bijnierschors. Het wordt minder vaak gebruikt vanwege ernstigere bijwerkingen, maar kan effectief zijn wanneer trilostane niet werkt.

Chirurgie: Bij een bijniertumor kan chirurgische verwijdering van de aangedane bijnier een optie zijn. Dit is een complexe operatie met risico's, maar kan bij goedaardige tumoren tot genezing leiden. Verwijdering van een hypofysetumor is technisch zeer uitdagend en wordt slechts in gespecialiseerde centra uitgevoerd.

Afbouwen van medicatie: Bij iatrogeen Cushing is de behandeling het geleidelijk afbouwen van de corticosteroïden, nooit abrupt stoppen.

Preventie

De ziekte van Cushing is in de meeste gevallen niet te voorkomen, omdat de onderliggende oorzaken (tumoren) niet voorspelbaar zijn. Wel zijn er aandachtspunten:

Verstandig medicijngebruik: Gebruik corticosteroïden alleen op voorschrift van een dierenarts en zo kort mogelijk. Dit voorkomt iatrogeen Cushing.

Vroege herkenning: Wees alert op de combinatie van meer drinken, meer plassen en een veranderende lichaamsvorm bij oudere honden. Vroege diagnose leidt tot betere behandelresultaten.

Regelmatige controles: Jaarlijks bloedonderzoek bij oudere honden kan afwijkingen vroegtijdig aan het licht brengen.